Làm mới cách tiếp cận, phát huy giá trị di sản

Sáng tạo cách kể chuyện di sản

Di sản văn hóa phi vật thể lưu giữ những giá trị về lịch sử, nghệ thuật và bản sắc của cộng đồng. Trong nhịp sống hiện đại, nhiều bạn trẻ đang tìm cách kể lại câu chuyện về di sản bằng sự sáng tạo và góc nhìn của thế hệ mình.

Từng gắn bó với đời sống dân gian qua những câu hát kể chuyện đời, tiếng đàn và nhịp phách mộc mạc, nhưng xẩm vẫn còn xa lạ với không ít người trẻ. Xuất phát từ thực tế đó, nhóm sinh viên Trường Đại học FPT đã xây dựng dự án truyền thông “Say Xẩm”, với mong muốn đưa loại hình nghệ thuật truyền thống này đến gần hơn với công chúng trẻ.

Thay vì chỉ giới thiệu lịch sử và những nét đặc trưng của xẩm, nhóm tổ chức các hoạt động trải nghiệm, giao lưu với nghệ nhân và ứng dụng công nghệ số. Trong đó, không gian Xẩm 360 độ tái hiện khung cảnh tàu điện xưa, giúp người tham gia có thêm trải nghiệm về loại hình nghệ thuật này.

Ngọc Minh, quê Hải Phòng, trưởng dự án chia sẻ: “Làm mới quá thì xẩm dễ mất chất, nhưng nếu giữ nguyên cách tiếp cận cũ, dự án lại khó chạm tới người trẻ”.

Sự đồng hành của Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch và Nghệ nhân Tạ Hạnh giúp dự án vừa giữ được bản sắc của xẩm, vừa tạo ra những trải nghiệm gần gũi với công chúng. Trong đó, công nghệ không thay thế vai trò của nghệ nhân mà trở thành cầu nối, khơi gợi sự tò mò và hứng thú của người trẻ với những làn điệu dân gian.

Cũng với mong muốn đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với giới trẻ, đạo diễn Nguyễn Phong, quê Hải Phòng, trưởng nhóm sản xuất Nicetycash và người sáng lập kênh truyền thông hip hop HITB tại Việt Nam, lựa chọn cách tiếp cận bằng tư duy sáng tạo đương đại. Trong dự án “Sập xình”, anh kết hợp với nghệ nhân hát bội Ngọc Khanh để giới thiệu những giá trị của sân khấu truyền thống đến khán giả trẻ.

Anh Nguyễn Phong chia sẻ: “Tôi luôn có tình yêu với những chất liệu dân tộc, nên chắc chắn sẽ không dừng lại ở một dự án, mà sẽ biến nó thành một series với những sự tò mò về văn hóa nghệ thuật lâu đời của dân tộc”.

Những động tác biểu diễn, phục trang, hóa trang hay ngôn ngữ sân khấu của hát bội vốn được xem là khó tiếp cận nay được đặt trong một không gian sáng tạo mới. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một sản phẩm "bắt trend", mà giúp người xem hiểu thêm về giá trị văn hóa ẩn sau từng lớp hóa trang, từng động tác biểu diễn.

Ở lĩnh vực thời trang, Nguyễn Trà My, sinh viên quê Hải Phòng của Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, cũng tìm thấy nguồn cảm hứng từ truyền thống với thiết kế "Đăng Khoa", giành giải thưởng "Mạch nguồn di sản" tại cuộc thi thiết kế trang phục lấy cảm hứng từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Những dự án trên của các bạn trẻ đều chung một hành trình, đó là không sử dụng chất liệu truyền thống như một yếu tố trang trí, mà ở cách chuyển tải tinh thần của di sản bằng ngôn ngữ gần gũi với người trẻ hôm nay. Khi âm nhạc, sân khấu, thời trang hay công nghệ trở thành cầu nối, di sản không còn đứng yên trong bảo tàng hay sách vở mà bước vào đời sống với một diện mạo mới nhưng vẫn giữ được cốt lõi văn hóa.

Kết nối các thế hệ, tiếp nối mạch nguồn di sản

Những dự án sáng tạo có thể mở ra cánh cửa đầu tiên để công chúng biết đến di sản. Nhưng để di sản thực sự sống lâu bền phải có không gian để thực hành, trao truyền và tiếp nối giữa các thế hệ.

Tại Hải Phòng, Câu lạc bộ Ca trù An Biên ở Trường Tiểu học Nguyễn Văn Tố, phường An Biên, đang góp phần đưa những làn điệu ca trù đến gần hơn với học sinh. Dưới sự hướng dẫn của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Thu Hằng và giáo viên âm nhạc Bùi Thị Là, các em được học hát, gõ phách và tìm hiểu những nét đặc trưng của loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Em Tạ Minh Dương, thành viên câu lạc bộ chia sẻ: “Em yêu ca trù bởi cách luyến láy, nhịp phách đặc biệt và ý nghĩa của từng lời ca. Việc học ca trù cũng giúp em hiểu hơn về quê hương và những giá trị văn hóa truyền thống”.

Hoạt động trao truyền di sản cũng được triển khai tại nhiều địa phương. Ở Thủy Nguyên, ca trù Đông Môn được đưa vào giảng dạy trong môn Giáo dục địa phương tại Trường Tiểu học Hòa Bình từ năm học 2023-2024. Mô hình câu lạc bộ “Em yêu ca trù” cũng được tổ chức tại nhiều trường tiểu học và THCS, tạo cơ hội để học sinh làm quen với di sản từ sớm.

Việc đưa di sản vào trường học cho thấy bảo tồn văn hóa truyền thống không chỉ thông qua các buổi biểu diễn hay lễ hội, mà còn được thực hiện trong từng giờ học, buổi sinh hoạt câu lạc bộ và những lần học sinh trực tiếp gặp gỡ nghệ nhân. Bên cạnh đó, các sản phẩm sáng tạo trên nền tảng số cũng mở ra cơ hội đưa di sản đến với đông đảo công chúng hơn.

Một video về hát xẩm, sản phẩm sáng tạo kết hợp hát bội hay thiết kế thời trang lấy cảm hứng từ di sản có thể thu hút sự chú ý của người trẻ, khơi gợi sự tò mò và thôi thúc họ tìm hiểu sâu hơn. Đây là bước đầu để di sản đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Tuy nhiên, sức sống của di sản không chỉ thể hiện qua lượt xem hay mức độ lan tỏa trên mạng xã hội. Điều quan trọng là công chúng có tiếp tục tìm hiểu, tham gia trải nghiệm và gắn bó với di sản sau sự tò mò ban đầu hay không. Để làm được điều đó, cần có sự kết nối giữa nghệ nhân, trường học, các câu lạc bộ, không gian biểu diễn và những nhóm sáng tạo trẻ.