Một đạo luật tốt không chỉ làm cho người vi phạm sợ chế tài

Ngày 8/8, Quốc hội khoá XVI tiến hành các phiên thảo luận ở hội trường tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất.

Tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội và đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Thành ủy, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách thành phố Hải Phòng phát biểu góp ý về 2 dự thảo luật.

Đừng để lại nghĩa vụ môi trường dài hạn cho Nhà nước

Thảo luận tại hội trường về dự án Luật Dầu khí (sửa đổi), đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nêu 3 vấn đề.

Trong đó, có cơ chế đối với mỏ khai thác tận thu, thủ tục lựa chọn nhà đầu tư có nguy cơ làm mất chính phần tài nguyên cần tận thu.

Lo ngại về tính khả thi của quy định 2 năm trước khi hợp đồng hết hạn, nếu nhà thầu không trình đề xuất đầu tư bổ sung thì Tập đoàn quyết định một trong ba phương án, trong đó có phương án lựa chọn nhà thầu ký hợp đồng mới và phải hoàn thành ký kết trước khi hợp đồng hiện hữu hết hạn. Chỉ khi còn tối thiểu 3 tháng mà dự kiến chưa thể ký được, Tập đoàn mới chuẩn bị kế hoạch tiếp quản.

Theo đại biểu, trong 24 tháng phải hoàn thành toàn bộ quá trình lựa chọn nhà thầu, đàm phán, thẩm định, phê duyệt hợp đồng và cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, trong khi thực tế việc ký một hợp đồng dầu khí mới thường kéo dài. Đặc biệt, với mỏ cuối đời có áp suất vỉa thấp, trữ lượng nhỏ, việc gián đoạn khai thác có thể làm tăng mạnh chi phí khôi phục, thậm chí phần dầu khí còn lại không còn hiệu quả kinh tế. Khi đó, chính sự chậm trễ của thủ tục có thể làm mất phần tài nguyên cần tận thu.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị sửa theo hướng xác lập nguyên tắc bảo đảm liên tục khai thác là ưu tiên hàng đầu; cho phép chuẩn bị phương án tiếp quản song song ngay từ khi quyết định phương án, không chờ đến mốc 3 tháng và quy định rõ mốc khởi động không phụ thuộc vào việc nhà thầu hiện hữu có trình đề xuất hay không. Đồng thời, cơ chế cho dự án khai thác tận thu tại khoản 5 Điều 30 cần được ban hành đồng thời với hiệu lực của luật, tránh khoảng trống pháp lý.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cũng chỉ ra bất cập trong cơ chế quyết định đầu tư và chấp nhận rủi ro về biên độ điều chỉnh kế hoạch đại cương phát triển mỏ, kế hoạch phát triển mỏ và trách nhiệm người ra quyết định.

Về hoạt động thu giữ, vận chuyển và lưu trữ các-bon (CCS), đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn lưu ý việc này tạo ngành công nghiệp mới nhưng không được để lại nghĩa vụ môi trường dài hạn cho Nhà nước.

Đại biểu cho rằng, CCS mở ra khả năng tái sử dụng mỏ cạn kiệt và hạ tầng dầu khí hiện hữu, nhưng đồng thời phát sinh nghĩa vụ giám sát kéo dài hàng chục năm, kể cả sau khi hợp đồng dầu khí chấm dứt. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đã đề nghị một số giải pháp để ngăn chặn nguy cơ này.

"3 vấn đề tôi nêu đều quy về một yêu cầu: Luật Dầu khí lần này phải tạo được sự chuyển đổi thực chất từ quản lý chủ yếu bằng trình tự, thủ tục sang quản trị theo hiệu quả, rủi ro và trách nhiệm. Phân cấp phải đi cùng quyền quyết định; chấp nhận rủi ro phải đi cùng cơ chế kiểm soát; tạo thuận lợi cho đầu tư phải đi cùng bảo vệ tài nguyên và lợi ích quốc gia. Có như vậy, sửa luật lần này mới thực sự tháo được điểm nghẽn để đưa tài nguyên dưới lòng đất thành nguồn lực cho tăng trưởng, an ninh năng lượng và ngân sách quốc gia", đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho biết.

Cho người muốn tuân thủ biết mình cần làm gì

Góp ý 4 vấn đề cần tiếp tục làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị thiết kế cơ chế hỗ trợ tuân thủ theo hướng phòng ngừa vi phạm chứ không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm.

Có những hàng hóa, thiết bị, phần mềm hoặc công nghệ bản thân hoàn toàn hợp pháp và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp nhưng trong những điều kiện nhất định lại có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng. Một doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà không đủ khả năng tự xác định chính xác ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, một đạo luật phòng ngừa tốt không chỉ làm cho người vi phạm sợ chế tài mà phải làm cho người muốn tuân thủ biết rõ mình cần làm gì.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu thêm một cơ chế tham vấn trước. Khi tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý, họ có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý.

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga chỉ ra việc quản lý dựa trên rủi ro phải đi cùng trách nhiệm giải trình đối với kết quả đánh giá rủi ro; đồng thời, quan tâm hơn đến năng lực thực thi ở cấp trực tiếp xử lý tình huống, bổ sung cơ chế đánh giá việc thi hành luật ở cấp độ chính sách.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị: "Sau những vụ việc nghiêm trọng hoặc những trường hợp phải áp dụng biện pháp khẩn cấp, nên có cơ chế đánh giá lại quá trình xử lý để xác định khâu nào hiệu quả, khâu nào còn chậm, dữ liệu nào thiếu và quy trình nào cần sửa đổi. Bởi một hệ thống phòng ngừa tốt phải có khả năng tự học từ chính quá trình thực thi của mình".