Mùa gặt tháng Mười

Tháng Mười về trên cánh đồng làng Cửa Đồng với sắc vàng óng ả của lúa chín. Hương thơm nồng nàn quyện trong gió hanh hao, tiếng tuốt lúa rộn ràng xen lẫn tiếng cười nói vang vọng. Mùa gặt luôn là thời điểm khiến lòng người ấm áp, nhưng năm nay, Nam lại cảm thấy nặng trĩu trong lòng.

Cậu ngồi trên bờ ruộng, nhìn dáng ba mẹ lom khom dưới đồng. Ba cắt từng nhát lúa dứt khoát, bàn tay chai sạn run lên vì mệt nhưng vẫn không ngừng. Mẹ quấn chiếc khăn nâu trên đầu, áo đã sẫm màu mồ hôi, vẫn nhoẻn cười: "Lúa năm nay tốt quá ông ạ, hạt mẩy thế này bán cũng được giá hơn".

Nam suy nghĩ bâng quơ. Cậu vừa tốt nghiệp phổ thông với điểm khá, đứng trước ngã rẽ lớn của cuộc đời, chọn học tiếp hay đi làm đỡ đần ba mẹ. Mấy đứa bạn trong xóm đã rủ nhau ra thành phố làm công nhân, đặc biệt là Tuấn – cậu bạn thân nhất từ hồi học cấp 2.

"Sức học mình có hạn không học Đại học thì nên đi thôi, Nam ạ! Ở nhà cấy cày bao giờ mới khá lên được?" (Hai từ “đi thôi” ở đây của Tuấn ý là lên thành phố tìm việc làm trong khu công nghiệp). Tuấn đã nói vậy tuần trước, giọng hồ hởi. "Tôi đã liên hệ xong rồi. Lên thành phố, tháng cũng dăm bảy triệu, nếu chịu khó tăng ca thì cũng được mười triệu, trừ tiền ăn uống, tiền trọ cũng có chút gửi về cho ba mẹ. Còn ở đây thì sao? Cả năm vất vả, cuối vụ bán lúa được bao nhiêu? May thì vừa đủ ăn, xui gặp mất mùa thì thiếu trước hụt sau!".

Nghe Tuấn nói cũng hợp lý. Nhưng cứ mỗi lần nhìn ba mẹ cặm cụi giữa đồng, Nam lại do dự. Có điều gì đó ở ruộng đồng này níu kéo cậu, như tiếng gọi của tổ tiên trong từng thửa ruộng mà ông nội để lại.

Bữa cơm tối giản dị như bao ngày của nhà Nam: nồi canh rau ngót ngọt lịm, đĩa cá rô kho đậm đà, thêm bát cà muối vàng óng. Ba Nam khẽ gắp cho cậu miếng cá vào trong bát, chậm rãi nói: "Con tính thế nào thì cứ nói. Muốn đi làm xa, ba mẹ cũng không ngăn. Miễn sao con sống đỡ vất vả hơn chúng ta".

Mẹ Nam đặt đũa xuống mâm, mắt dõi theo cậu con trai vừa bước vào ngưỡng tuổi trưởng thành, vừa lo vừa thương: "Ở quê thì sợ con thiệt thòi, đi xa thì sợ con bơ vơ một mình".

Nam gượng cười. Cậu nhớ lại câu chuyện ba từng kể: "Con biết không, ruộng này ông nội con mua từ năm 1975. Lúc ấy, gia đình ta nghèo lắm, phải bán cả chiếc vòng vàng duy nhất của bà nội để có tiền mua đất. Ba vẫn nhớ lời bà nội nói năm xưa: "Người nông dân có hai thứ quý nhất: đất và sức lao động. Mất đất là mất gốc".

Đêm ấy, nằm trên giường tre cũ, Nam nghe tiếng dế rả rích kêu ngoài vườn, ký ức tuổi thơ của cậu ùa về. Cậu từng khóc òa vì bị đỉa bám chân khi theo mẹ cấy lúa, từng run lên vì rét nhưng vẫn cố theo ba ra đồng từ sáng sớm giữa mùa đông lạnh giá. Những ký ức ấy vừa thân thương vừa đau đáu...

***

Hôm sau, Nam sang nhà Hoa – cô bạn hàng xóm cùng tuổi. Hoa đang lom khom buộc lại mấy luống cải ngồng hôm trước bị gió quật ngả nghiêng bàn tay thoăn thoắt, ánh mắt rạng rỡ.

"Cậu nhìn luống rau của tớ thế nào? Toàn rau sạch cả đấy,” Hoa nói, giọng hồ hởi. "Mang ra chợ huyện bán, rồi tìm mối quen dần. Người ta giờ chuộng rau sạch đấy cậu!”.

Nam cười nửa tin nửa ngờ: "Ở quê nghèo này, rau sạch với rau bẩn thì có ai phân biệt đâu?".

Hoa ngẩng đầu, đôi mắt long lanh. Trong ánh mắt ấy, Nam thấy một thứ gì đó mình chưa có – sự kiên định: "Cậu sai rồi. Cái gì cũng có giá trị nếu mình biết làm cho nó thành giá trị. Ở thành phố, họ có điều kiện nhưng thiếu đất, còn mình thì ngược lại. Tại sao không biến cái mình có thành lợi thế?".

Cô chỉ vào điện thoại: "Cậu có biết, một kg rau sạch ở ngoài phố bán từ 50-100 nghìn đồng không? Còn gạo ST25 thì 250 nghìn đồng một kg. Vấn đề là làm sao chứng minh được hàng mình sạch, và tìm được đầu ra thôi".

Chiều hôm ấy, Tuấn và mấy đứa bạn khác ghé qua thúc giục: "Sao Nam, quyết định chưa? Chúng tôi đi tuần sau đấy".

"Không đi là dở đấy Nam," Dũng chen vào. "Tôi nghe nói, làm công nhân ở đó, tháng lương tầm 8 triệu. Làm thêm ca thì 10 triệu. Một năm là 100 triệu đấy! Ở nhà trồng lúa, 10 năm có được thế không?"

Nam cảm thấy áp lực không biết lựa chọn sao giữa đi hay ở lại cùng gia đình...

***

Ngày mùa nối tiếp. Hôm ấy, trong lúc đang gặt, mẹ Nam không may trượt chân. Bàn tay gầy guộc vấp xuống gốc rạ sắc nhọn, rớm máu. Nam hốt hoảng chạy đến, nâng mẹ dậy.

"Mẹ! Mẹ có sao không ạ?"

Mẹ mỉm cười, lắc đầu: "Chảy máu chút xíu thôi con à. Mai phải gặt nốt, kẻo lúa rụng hết thì uổng công cả vụ".

Nam siết chặt bàn tay mẹ. Lần đầu tiên, cậu thấy rõ sự kiệt sức của mẹ. Những đường nhăn quanh mắt, bàn tay chai sạn, lưng đã hơi còng. Mẹ khắc khổ hơn nhiều so với tuổi thực tế. Trong lòng Nam, một nỗi xót xa âm ỉ dâng lên.

Tối hôm ấy, Nam lặng lẽ ra bờ sông. Trăng tháng Mười vằng vặc trên cao, ánh bạc trải dài trên mặt nước. Cậu ngồi một mình, nội tâm giằng xé: "Nếu đi, mình có tiền gửi về, ba mẹ đỡ khổ. Nhưng đi rồi, ai sẽ làm ruộng? Ở lại thì nghèo, liệu có lối ra không?".

Nam bắt đầu tìm hiểu về nông nghiệp sạch. Cậu khám phá ra một thế giới hoàn toàn mới: mô hình lúa - tôm, lúa - cá, nông nghiệp hữu cơ, chuỗi cung ứng thực phẩm sạch... Lướt điện thoại, qua các wensite, một bài viết khiến Nam chú ý: "Anh Nguyễn Văn Thành, 28 tuổi, ở Cà Mau, bỏ việc lương 15 triệu ở Sài Gòn để về quê làm mô hình lúa - tôm. Hiện tại, thu nhập hàng tháng của anh ổn định 20-25 triệu, gấp đôi lúc làm công sở". Nam đọc tiếp, lòng dâng lên hy vọng. "Có lẽ mình không cần phải lựa chọn giữa nghèo ở quê và giàu ở thành phố. Có lẽ mình có thể tạo ra con đường thứ ba".

Sáng hôm sau, Nam ngồi bên hiên với tập ghi chép đầy những con số. Khi ba mẹ vừa trở về từ ruộng, Nam hít một hơi thật sâu:

"Con quyết định rồi. Con sẽ ở lại. Nhưng con không muốn chỉ cấy lúa như trước. Con muốn thử mô hình lúa - cá, rồi tìm cách bán gạo sạch, cá đồng ra thành phố".

Ba Nam nhìn cậu con trai, ánh mắt thoáng bất ngờ rồi dần sáng lên: "Con đã tính toán kỹ chưa? Vốn đầu tư từ đâu?".

Nam mở tập ghi chép: "Mô hình lúa - cá cần vốn ban đầu khoảng 50 triệu cho 5 sào ruộng. Con định vay ngân hàng chính sách. Theo tính toán, năm đầu có thể thu lãi 50 - 70 triệu. Vì giá bán khác ạ. Gạo thường 20 nghìn đồng một kg, gạo sạch bán 30-40 nghìn đồng. Còn cá đồng nuôi trong ruộng lúa bán 120 - 150 nghìn đồng một kg ba ạ".

Mẹ mỉm cười, nước mắt rưng rưng: "Dù con quyết định như thế nào, ba mẹ cũng sẽ ủng hộ con".

Tin Nam quyết định ở lại nhanh chóng lan truyền khắp làng. Phản ứng của mọi người rất đa dạng. Bác Năm tỏ ra hoài nghi: "Làm gì có chuyện bán được giá cao thế". Nhưng anh Dương – thầy giáo tiểu học lại ủng hộ: "Tôi ủng hộ em Nam khởi nghiệp mô hình kết hợp như vậy. Bây giờ nhiều người chuộng đồ ăn uống sạch".

***

Khi khoản vay được giải ngân, Nam bắt tay vào cải tạo ruộng. Phải đào kênh, nạo vét, làm hệ thống cấp thoát nước. Ba mẹ Nam cũng lăn xả làm cùng con. Hằng ngày, cả gia đình có mặt trên ruộng từ 5 giờ sáng cho đến tối mịt mới về nhà.

Những ngày đầu, mọi việc không suôn sẻ. Con cá giống Nam mua về chết một nửa vì chưa quen với môi trường nước. Giống lúa mới trồng cũng vàng lá vì chưa thích nghi. Nam lo lắng nhưng được anh cán bộ khuyến nông trấn an: "Mọi việc lần đầu ai cũng vậy. Mình sẽ rút kinh nghiệm cho lần sau".

Tháng 12, Tuấn và mấy đứa bạn từ thành phố về thăm nhà. Chúng ngạc nhiên khi thấy Nam vẫn ở làng, và còn ngạc nhiên hơn khi thấy ruộng của Nam.

"Trời, nhìn khác hẳn thiệt ha bây," Tuấn nói. "Ruộng này trông như... như một trang trại ấy."

"Cá này bán được bao nhiêu một kg hả Nam?" Dũng hỏi.

"180 nghìn đồng" - Nam đáp.

Minh há hốc mồm: "180 nghìn? Tôi làm công nhân, làm cả ngày mới được 300 nghìn đồng đấy".

"Thế... thu nhập của cậu bây giờ thế nào?" Tuấn hỏi.

"Chưa bán vụ đầu tiên nên chưa biết chính xác. Nhưng theo tính toán, tháng cũng tầm 15-20 triệu".

Tháng 4 năm sau, Nam thu hoạch vụ lúa đầu tiên theo mô hình mới. Kết quả vượt mong đợi. Lúa cho năng suất cao hơn 20% so với canh tác thông thường. Cá thu được 500 kg, bán với giá 180 nghìn đồng/kg. Riêng cá đã thu về 90 triệu đồng. Gạo bán được 100 triệu đồng. Trừ chi phí, lãi ròng 120 triệu đồng cho một vụ.

Bác Năm, người trước đây hoài nghi bây giờ nhìn thấy thành quả của Nam thì khen ngợi: "Thằng Nam giỏi thật. Tao làm nông nghiệp 30 năm chưa thấy ai thu được nhiều như thế".

Nhiều gia đình trong làng bắt đầu tỏ ý muốn học hỏi. Sau nhiều lần thuyết phục, có 4 gia đình đồng ý tham gia. Nhóm Hợp tác xã "Lúa vàng Cửa Đồng" chính thức ra đời.

Với quy mô lớn hơn, Nam đầu tư làm website, thiết kế bao bì. Hoa hỗ trợ chụp ảnh sản phẩm. Báo địa phương đến tác nghiệp, khiến nhiều người biết đến mô hình của họ. Một khách hàng ở thành phố Hồ Chí Minh đặt mua 1 tấn gạo. Đó cũng là đơn hàng lớn đầu tiên của Nam.

Tháng 8, một cơn bão lớn ập vào, Nam lo lắng không ngủ được, sợ ruộng bị ngập. May mắn, nhờ hệ thống thoát nước đã làm, thiệt hại không quá nặng. Nam dùng một phần lãi của mình hỗ trợ các gia đình khác khắc phục hậu quả, giúp mọi người càng thêm tin tưởng.

Trong những tháng làm việc cùng nhau, Nam và Hoa ngày càng gần gũi. Tình cảm tự nhiên nảy nở từ sự chia sẻ lý tưởng chung.

Năm thứ ba, thành công của hợp tác xã được Sở Nông nghiệp địa phương ghi nhận. Nam được mời tham gia hội thảo cấp tỉnh, sau đó được bổ nhiệm làm tư vấn kỹ thuật với mức lương 25 triệu/tháng. Địa phương quyết định nhân rộng mô hình ra 20 xã khác.

Mùa gặt năm thứ tư, Nam và Hoa tổ chức đám cưới. Toàn thể làng tham dự, không khí vui như tết. Tuấn cũng về dự, bây giờ đang cân nhắc về quê làm theo mô hình của Nam: "Cậu làm tôi thay đổi suy nghĩ hoàn toàn. Ở thành phố chỉ là làm thuê, còn ở quê mình có thể làm chủ tình hình".

Sau đám cưới, Nam và Hoa lập kế hoạch mở trung tâm nông nghiệp công nghệ cao. UBND địa phương ủng hộ và cam kết hỗ trợ kinh phí. Câu chuyện của Nam trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều bạn trẻ khác trên cả nước.

Trong cuộc phỏng vấn với phóng viên đài truyền hình quốc gia, Nam chia sẻ: "Tôi muốn nói rằng, thành công không nằm ở việc ta ở đâu mà ở việc ta làm gì ở chỗ mình đang đứng. Thành phố có cơ hội riêng, nông thôn cũng có tiềm năng riêng. Quan trọng là phải có tầm nhìn, có kế hoạch, và kiên trì thực hiện".

Tháng Mười lại về. Cánh đồng lại vàng óng như năm nào, nhưng không khí trong làng đã hoàn toàn khác. Thay vì chỉ có tiếng tuốt lúa đơn điệu, giờ đây có cả tiếng máy gặt hiện đại. Thay vì những đống rơm nhỏ, giờ có cả những kho chứa lớn, nhà máy sấy, xưởng đóng gói...

Nam đứng trên bờ ruộng, siết chặt tay Hoa, nhìn cảnh tượng nhộn nhịp: "Em thấy không, năm năm trước mình đứng đây, lo lắng không biết tương lai ra sao. Giờ đây, mọi thứ đã hoàn toàn khác".

Hoa dựa đầu vào vai chồng: "Anh đã làm được điều tuyệt vời. Không chỉ thay đổi cuộc đời mình mà còn thay đổi cả một vùng quê".

Nam mỉm cười: "Không phải anh một mình. Là chúng ta, là cả cộng đồng. Mỗi người đều góp phần tạo nên thành công hôm nay".

Nam biết rằng cuộc sống không chỉ có hai con đường: thành phố và nông thôn. Cuộc sống có vô số con đường, và mỗi người cần biết tạo ra con đường của riêng mình. Con đường phía trước vẫn dài và chắc chắn không thiếu khó khăn. Nhưng với đất quê dưới chân, với người vợ hiểu ý bên cạnh, với cộng đồng đoàn kết chung quanh, cậu có thể đi xa hơn nữa.

Gió nhẹ thổi qua cánh đồng, mang theo hương thơm của lúa mới và hy vọng của một thế hệ trẻ đang viết nên câu chuyện riêng của mình trên mảnh đất quê hương.