Người trẻ tiếp nối nghệ thuật múa rối nước

Nhọc nhằn phía sau tấm mành tre

Khi tiếng trống, tiếng sáo vang lên, những con rối gỗ bắt đầu chuyển động, tạo nên thế giới sinh động trên mặt nước. Khán giả thích thú dõi theo những nhân vật nhảy múa, trò chuyện, nhưng ít ai biết rằng phía sau tấm mành tre, các nghệ sĩ vẫn lặng lẽ đứng dưới nước, tập trung điều khiển từng động tác.

Với nghệ sĩ Quang Vũ, Đoàn Nghệ thuật Múa rối Hải Phòng, múa rối là cái duyên được vun đắp từ truyền thống gia đình. Có ông nội và bố đều là những nghệ sĩ của đoàn, từ nhỏ đã được tiếp xúc với những con rối đã khiến cậu bé Quang Vũ ngày nào sớm nuôi dưỡng niềm đam mê. Sau khi tốt nghiệp đại học, anh Quang Vũ quyết định theo nghề từ cuối năm 2018.

Từ vị trí khán giả, Quang Vũ trở thành người trực tiếp điều khiển con rối, tìm hiểu kỹ thuật biểu diễn và từng bước làm chủ những chuyển động trên sân khấu. Nhưng công việc của người nghệ sĩ không chỉ diễn ra dưới ánh đèn mà còn phải sữa, khắc phục khi con rối bị lỗi, hỏng.

“Với rối que, các bộ phận như que tay, khớp nối thường dễ hư hỏng. Có nhân vật cần ba người cùng điều khiển phần thân, tay và chân. Nếu phối hợp không nhịp nhàng, que điều khiển có thể bị giằng, gãy hoặc làm hỏng khớp bên trong. Người nghệ sĩ phải tìm cách sửa chữa, điều chỉnh để con rối tiếp tục vận động linh hoạt” nghệ sĩ Quang Vũ chia sẻ.

Mỗi nhân vật có cấu tạo và cách điều khiển riêng, đòi hỏi người biểu diễn phải hiểu rõ đặc điểm, kiên trì luyện tập và tìm tòi kỹ thuật phù hợp. Những thao tác tưởng chừng đơn giản đôi khi phải thực hiện nhiều lần mới đạt được sự mềm mại, tự nhiên.

Nghệ sĩ Hải Phượng, Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng cũng có gần 20 năm gắn bó với múa rối nước. Chặng đường dài giúp chị thấu hiểu những vất vả phía sau tấm mành tre, nơi các nghệ sĩ phải phối hợp điều khiển nhân vật trong không gian chật hẹp.

Nhiều nghệ sĩ cùng đứng dưới nước, sử dụng những cây sào dài để điều khiển rối. Họ phải ghi nhớ vị trí, tính toán từng bước di chuyển để sào không vướng vào nhau…Tất cả phụ thuộc vào quá trình tập luyện và sự ăn ý trong từng động tác.

“Có nhiều nhân vật phức tạp, nghệ sĩ còn phải phối hợp nhiều hình thức rối nước, rối que và rối dây. Một nhân vật rối dây có thể cần từ 12 đến 16 sợi dây để thực hiện các động tác đi lại, nói, chớp mắt hay nhảy múa. Người biểu diễn vừa điều khiển đạo cụ, vừa kết hợp lời thoại và cảm xúc của vai diễn”, nghệ sĩ Hải Phượng nói.

Phía trước sân khấu, con rối chuyển động nhẹ nhàng, nhưng phía sau mành tre, nghệ sĩ phải vận dụng sức lực, kỹ thuật và sự tập trung liên tục. Những nhọc nhằn ấy ít khi được khán giả nhìn thấy, song lại quyết định chất lượng của mỗi tiết mục.

Giữ lửa đam mê

Trong khi người trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp, múa rối nước không phải con đường dễ dàng để theo đuổi. Công việc đòi hỏi sự kiên trì, kỹ thuật biểu diễn và quá trình tích lũy kinh nghiệm lâu dài. Tuy vậy, những nghệ sĩ trẻ như Quang Vũ vẫn lựa chọn gắn bó với nghề bằng niềm đam mê và mong muốn tiếp nối nghệ thuật truyền thống.

Với nghệ sĩ Quang Vũ, tình yêu múa rối được nuôi dưỡng từ tuổi thơ. Nhưng chỉ khi trực tiếp bước vào nghề, anh mới cảm nhận đầy đủ những yêu cầu của công việc. Từ điều khiển nhân vật đến sửa chữa đạo cụ, mỗi nhiệm vụ đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và khả năng tìm tòi không ngừng.

Anh cho biết các nghệ sĩ luôn coi những con rối như những người bạn. Qua từng vở diễn, họ hiểu rõ đặc điểm của mỗi nhân vật, từ cách chuyển động đến khả năng thể hiện cảm xúc. Ngay cả khi không có lịch diễn, những con rối vẫn được sử dụng trong các hoạt cảnh phục vụ thiếu nhi.

“Đối với chúng tôi thì coi những con rối này là một người bạn”, Quang Vũ nói.

Sự gắn bó ấy thể hiện ở mong muốn tìm ra kỹ thuật phù hợp để nhân vật chuyển động tự nhiên, giúp khán giả cảm nhận được câu chuyện mà con rối truyền tải. Với anh, mỗi vai diễn là một quá trình học hỏi, từ quan sát, luyện tập đến hoàn thiện những động tác khó.

Với những nghệ sĩ trẻ, tiếp nối truyền thống không có nghĩa chỉ lặp lại những gì đã có. Họ còn phải chủ động trau dồi kỹ năng, hoàn thiện cách thể hiện nhân vật và đáp ứng nhu cầu thưởng thức ngày càng đa dạng của công chúng. Mỗi buổi diễn thành công là cơ hội để nghệ thuật múa rối tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Sau mỗi buổi diễn, những con rối lại được lau khô, kiểm tra rồi cất vào kho. Nhưng với những người giữ nghề, hành trình chưa bao giờ kết thúc. Quang Vũ tiếp tục tìm tòi kỹ thuật, Hải Phượng vẫn miệt mài trên sân khấu, cùng đồng nghiệp đưa những nhân vật gỗ đến với khán giả.

Trong một nghề đòi hỏi nhiều kiên trì, sự lựa chọn gắn bó của những nghệ sĩ trẻ mang ý nghĩa đặc biệt. Họ không chỉ tiếp nối một công việc mà còn góp phần gìn giữ những tích trò dân gian, trao truyền tình yêu nghệ thuật và giúp múa rối nước tiếp tục kể câu chuyện về văn hóa Việt Nam qua các thế hệ.