Những người lặng thầm giữ lửa nghệ thuật truyền thống

Từ tình yêu đến hành trình học hỏi

Chị Phạm Thị Liên ở phường Hòa Bình được biết đến là một ca nương tài năng và luôn đau đáu lưu giữ nghệ thật hát ca trù. Sinh ra ở vùng đất được coi như cái nôi của ca trù vùng duyên hải Bắc Bộ, tình yêu với loại hình nghệ thuật này đến với chị Liên một cách tự nhiên. Năm 11 tuổi, chị được những lão đào nương cuối cùng của giáo phường ca trù Đông Môn truyền nghề. Nhưng bước vào thế giới ca trù không phải là câu chuyện của năng khiếu đơn thuần mà là quá trình luyện tập công phu với những kỹ thuật rất đặc thù.

“Những ngày đầu học hát ở đình làng, việc luyện tập khó khăn đến mức phải sau nửa năm mới có thể học trọn vẹn một bài. Say mê đến quên cả mệt nhọc, bàn tay, mắt cá chân chai đi vì thường xuyên tì xuống chiếu tập mà mình cũng không để ý”, chị Liên nhớ lại.

Tình yêu ấy tiếp tục được bồi đắp qua những năm tháng tham gia Câu lạc bộ Ca trù Đông Môn, theo các nghệ nhân đi biểu diễn tại hội làng, hội diễn văn nghệ của trường và địa phương. Từ năm 2004, khi theo học ngành quản lý văn hóa tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, chị Liên vẫn dành thời gian tham gia Câu lạc bộ Ca trù UNESCO. Qua đó, chị có thêm cơ hội gặp gỡ, học hỏi những đào nương, kép đàn, nghệ nhân có tiếng ở đất kinh kỳ.

Nhờ chăm chỉ rèn luyện và học hỏi từ các bậc tiền bối, chị Liên đã vinh dự giành 2 giải vàng tại Liên hoan đàn, hát dân ca 3 miền năm 2016 và Liên hoan Ca trù toàn quốc năm 2018…

Còn với cô giáo Bùi Thị Là, giáo viên Trường Tiểu học Nguyễn Văn Tố, phường Lê Chân, tình yêu nghệ thuật truyền thống lại bắt đầu từ một con đường khác. Sinh ra và lớn lên ở vùng quê Thái Bình (nay là Hưng Yên) - cũng là cái nôi của nghệ thuật chèo nên cô giáo Là đã sớm được tiếp xúc với bộ môn này.

Năm 2019, khi về công tác tại Trường Tiểu học Nguyễn Văn Tố và được nhà trường cử tham gia hội thi “Cán bộ Công đoàn giỏi”. Trước các tiết mục năng khiếu rất đặc sắc của các đơn vị, chị Là đã quyết định lựa chọn biểu diễn nghệ thuật hát chèo cùng với sự hỗ trợ của các em học sinh.

Tiết mục hát múa chèo “Hương sen tình Bác" theo điệu luyện năm cung đã đoạt giải nhất hội thi. “Giải thưởng nhỏ nhưng đã trở thành động lực lớn để tôi quyết định gắn bó với nghệ thuật chèo. Sau hội thi này và trong nhiều chương trình khác, tôi lại cùng các học sinh mang tiết mục chèo lên sân khấu”, cô giáo Là chia sẻ.

Dù không phải là nghệ sĩ chuyên nghiệp, cô giáo Là vẫn bền bỉ học hỏi, gắn bó với nghệ thuật truyền thống và hằng ngày truyền dạy ca trù, hát chèo cho học sinh.

Khi "ngọn lửa" được trao truyền

Ca trù vốn là loại hình nghệ thuật đòi hỏi người biểu diễn phải đạt tới độ tinh xảo về thanh âm, luyến láy, nhả chữ; người nghe cũng cần có vốn hiểu biết nhất định về âm nhạc, ngôn ngữ và văn hóa. Không gian biểu diễn truyền thống thường nhỏ, tĩnh, để người hát và người nghe có thể tìm thấy sự đồng điệu. Chính những đặc điểm ấy khiến việc đưa ca trù khó đến được với người trẻ nên những người đang giữ lửa cho nghệ thuật truyền thống càng có ý nghĩa.

“Truyền dạy ca trù cho các bạn trẻ không chỉ là dạy một bài hát hay một kỹ thuật biểu diễn. Đó còn là giúp các em hiểu vì sao một câu ca được ngân lên như thế, vì sao tiếng phách phải vào đúng nhịp, vì sao người hát phải làm chủ từng hơi thở, từng con chữ. Khi hiểu được vẻ đẹp bên trong, các em có cơ hội hình thành tình yêu và ý thức gìn giữ”, chị Liên cho biết.

Từ Câu lạc bộ Ca trù Đông Môn, chị Liên đã cùng các thành viên phát hiện, đào tạo được hàng chục ca nương thành danh, đồng thời không ngừng truyền tình yêu và niềm đam mê ca trù đến thế hệ trẻ. Công việc ấy diễn ra bền bỉ, âm thầm, gắn với đời sống thường ngày chứ không chỉ ở những dịp hội diễn hay sân khấu.

Còn với cô giáo Là, ban đầu việc đưa nghệ thuật chèo đến với các em học sinh chỉ được một nhóm nhỏ. Tuy nhiên, từ khi cô hiệu trưởng Nguyễn Thị Thắm thành lập Câu lạc bộ Ca trù Trường Tiểu học Nguyễn Văn Tố, cô giáo Là được giao nhiệm vụ truyền tải cho các em học sinh về nghệ thuật chèo. Từ đó việc truyền dạy hát chèo cho học sinh được thực hiện một cách bài bản hơn.

“Hát chèo cũng là một loại hình khó, nhất là đối với các em học sinh tiểu học, nên khi giảng dạy thay vì đặt nặng kỹ thuật, tôi chú trọng việc hướng dẫn các em về giai điệu, hiểu câu chuyện trong các bài hát. Và để các em dễ tiếp thu, tôi đã soạn lại lời bài hát cho dễ học hơn”, cô giáo Là chia sẻ.

Điểm chung của những người như chị Liên và chị Là là họ đến với nghệ thuật bởi tình yêu, rồi từ tình yêu ấy tự học, tự rèn luyện và tìm cách trao lại những gì mình biết cho người khác. Ca trù Đông Môn đang có những tín hiệu đáng mừng khi ngày càng nhận được sự quan tâm của công chúng Hải Phòng.

Giữa đời sống hôm nay, những người như đào nương Phạm Thị Liên, cô giáo Bùi Thị Là có thể không xuất hiện thường xuyên trên những sân khấu lớn. Nhưng chính sự lặng thầm ấy lại làm nên một sức bền đặc biệt. Họ giữ lấy những câu hát, làn điệu bằng niềm say mê của mình, rồi trao lại cho người trẻ. Và cứ thế, từ những con người bình dị, mạch nguồn văn hóa truyền thống ở Hải Phòng tiếp tục được nối dài.