'Thực đơn đọc sách' riêng cho mỗi lứa tuổi

Đọc sách theo độ tuổi

Dạo một vòng các nhà sách lớn trên địa bàn Hải Phòng những ngày giữa tháng 4, thời điểm cao điểm hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026 không khó để bắt gặp hình ảnh các em nhỏ, học sinh say sưa bên những giá sách truyện tranh đầy màu sắc.

Tại Fahasa Aeon Mall Hải Phòng, khu vực truyện tranh luôn là nơi đông khách nhất. Nhiều em nhỏ ngồi bệt xuống sàn, chăm chú lật từng trang truyện, ánh mắt dán chặt vào những hình ảnh sinh động. Phụ huynh đi cùng phần lớn đứng phía ngoài, để con tự do lựa chọn.

Tương tự, tại Nhà sách Tiền Phong, không gian đọc mở khiến việc tiếp cận sách trở nên dễ dàng. Nhiều học sinh tiểu học, THCS đang đọc say mê những bộ truyện nổi tiếng như Thám tử lừng danh Conan hay Cậu bé bút chì. Đây đều là những tác phẩm được phân loại độ tuổi rõ ràng, từ 12+, 13+, nhưng trên thực tế, ranh giới này dường như đang bị “xóa nhòa”.

Một nhân viên tại nhà sách cho biết đơn vị có dán nhãn theo quy định của nhà xuất bản nhưng việc kiểm soát bạn đọc theo độ tuổi là rất khó. Nhiều phụ huynh cũng không để ý, cứ nghĩ truyện tranh là phù hợp với trẻ nhỏ.

Ghi nhận thực tế cho thấy, không ít em nhỏ vô tư tiếp cận những nội dung có yếu tố bạo lực, thậm chí nhạy cảm. Có em đứng hàng giờ đọc truyện ngay tại chỗ, say sưa theo dõi các tình tiết kịch tính mà chưa đủ khả năng nhận thức đầy đủ.

Chị Phạm Thị Mai ở phường Ngô Quyền cho biết từng khá yên tâm khi con trai học lớp 5 có thói quen đọc truyện tranh thay vì sử dụng điện thoại. “Mỗi lần đi nhà sách, tôi thường để con tự chọn. Nhưng gần đây, khi xem lại, tôi mới phát hiện con đang đọc những cuốn có nội dung không phù hợp lứa tuổi. Lúc đó thực sự giật mình,” chị Mai nói.

Có tình trạng không ít phụ huynh có xu hướng cho con tiếp cận những cuốn sách vượt quá độ tuổi, với mong muốn “đi tắt đón đầu” tri thức. Từ các tác phẩm kinh điển, sách tâm lý người lớn, đến những cuốn mang nặng triết lý sống… lại được đưa vào danh mục đọc của trẻ nhỏ.

Các chuyên gia tâm lý giáo dục cho rằng mỗi giai đoạn phát triển tâm sinh lý đều có khả năng tiếp nhận khác nhau. Theo tiến sỹ tâm lý Đoàn Minh Tỵ, nguyên Trưởng khoa Tâm lý giáo dục, Trường Đại học Hải Phòng, việc trẻ tiếp cận sớm với nội dung vượt quá độ tuổi có thể ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi.

“Các em dễ bắt chước những hành động trong truyện, sách mà chưa hiểu đúng sai hoặc khi trẻ em nếu đọc sách quá khó, vượt tầm hiểu biết sẽ dễ rơi vào tình trạng đọc mà không hiểu, hoặc hiểu sai bản chất vấn đề. Thay vì nuôi dưỡng hứng thú, điều này có thể khiến trẻ chán đọc, thậm chí sợ đọc".

Nguồn sách ngày càng phong phú, đa dạng, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm lựa chọn. Không chỉ dừng lại ở việc “cho trẻ đọc sách” mà quan trọng hơn là “đọc gì và đọc như thế nào”. Việc kiểm soát nội dung đọc của trẻ là rất cần thiết.

Vai trò định hướng của người lớn

Việc để trẻ “tự chọn theo sở thích” nếu thiếu sự kiểm soát rất dễ dẫn đến lệch hướng trong tiếp cận nội dung. Điều này đặt ra yêu cầu rõ hơn về trách nhiệm của cha mẹ, những “người gác cửa” đầu tiên của văn hóa đọc trong gia đình.

Nhiều bậc cha mẹ hiện vẫn giữ quan niệm đơn giản, chỉ cần con đọc sách là tốt. Tuy nhiên, đọc sai nội dung, sai độ tuổi không chỉ làm giảm hiệu quả tiếp nhận mà còn có thể tác động tiêu cực đến nhận thức của trẻ.

Việc lựa chọn sách cần dựa trên nhiều yếu tố, độ tuổi khuyến nghị, nội dung, ngôn ngữ, cũng như mức độ phù hợp với tâm lý của trẻ. Thay vì chạy theo các đầu sách “hot” hay trào lưu trên mạng, cha mẹ nên ưu tiên những cuốn sách có giá trị giáo dục rõ ràng, phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Bên cạnh gia đình, vai trò định hướng của nhà trường cũng quan trọng. Ở những trường học có hoạt động thư viện bài bản, có danh mục sách tham khảo theo từng khối lớp, học sinh thường có xu hướng đọc có chọn lọc hơn.

Cô giáo Dương Thúy Bình, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Nguyễn Văn Tố cho biết thư viện nhà trường hiện có hơn 20.000 đầu sách được xây dựng danh mục, quản lý theo lứa tuổi đọc. Mỗi tuần, mỗi lớp sẽ có 1 tiết Đọc thư viện và chủ động đọc sách tại thư viện nhỏ trong lớp.

"Nhà trườngyêu cầu giáo viên định hướng, chọn sách cho trẻ đọc. Chúng tôi quan điểm, các con không cần đọc quá nhiều, nhưng phải đọc được những cuốn sách quý, có giá trị", cô Bình nói.

Nhà trường chủ động lồng ghép giáo dục văn hóa đọc trong các môn học, hoạt động ngoại khóa, tổ chức các chương trình tặng sách, trao đổi sách, để giúp học sinh hiểu đọc sách không phải là hành động tự phát, mà là nét văn hoá cần được rèn luyện lâu dài, hình thành thói quen biết lựa chọn sách đọc và vun đắp niềm đam mê đọc sách cho trẻ.

Ngày Sách và Văn hóa đọc không chỉ là dịp tôn vinh giá trị của sách, mà còn là cơ hội nhìn lại cách đọc. Xây dựng thói quen đọc sách là hành trình lâu dài, và việc “đọc đúng lứa tuổi” chính là bước đi căn bản để hành trình ấy đi đúng hướng.