Bảo vệ bản quyền trên môi trường số là nhiệm vụ quan trọng để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, nuôi dưỡng động lực sáng tạo và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa bền vững.
Trong thời đại công nghệ số, chỉ với vài thao tác đơn giản, âm nhạc, phim ảnh, sách và nhiều sản phẩm sáng tạo khác có thể tiếp cận hàng triệu người dùng. Tuy nhiên, cùng với sự thuận tiện đó là những áp lực ngày càng lớn đối với công tác bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan.
Theo ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), tình trạng xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan hiện diễn ra ở nhiều lĩnh vực thuộc ngành công nghiệp văn hóa, đặc biệt trên môi trường số.
Trong đó, các lĩnh vực như âm nhạc, điện ảnh, chương trình truyền hình và nội dung giải trí trực tuyến chịu ảnh hưởng rõ nét do có tốc độ lan truyền nhanh, khả năng khai thác thương mại lớn và dễ bị sao chép, phát tán trái phép trên Internet.
Đối với lĩnh vực biểu diễn nghệ thuật, tác động của hành vi vi phạm không chỉ dừng lại ở thiệt hại kinh tế hay thất thu bản quyền mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến động lực sáng tạo, đầu tư sản xuất và quá trình phát triển chuyên nghiệp của thị trường.
Một chương trình biểu diễn, sản phẩm âm nhạc hay tác phẩm sân khấu thường đòi hỏi nhiều công sức, thời gian, chi phí cùng sự tham gia của nhiều cá nhân, tổ chức. Khi các nội dung này bị khai thác trái phép trên diện rộng, quyền và lợi ích hợp pháp của những người sáng tạo bị ảnh hưởng đáng kể.
Theo các cơ quan quản lý, vi phạm bản quyền trên không gian mạng đang diễn ra với tốc độ đáng báo động. Từ phim mới ra rạp, ca khúc mới phát hành đến sách điện tử hay các chương trình giải trí đều có thể bị sao chép và phát tán trái phép chỉ trong thời gian ngắn sau khi xuất hiện.
Nhiều website và nền tảng số đã lợi dụng các nội dung vi phạm để thu hút người xem, khai thác quảng cáo và tạo doanh thu, bất chấp quyền lợi của tác giả và đơn vị sản xuất.
Đáng chú ý, thói quen sử dụng nội dung miễn phí đang dần phổ biến trong một bộ phận người dùng Internet, vô tình tiếp tay cho hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Khi giá trị sáng tạo không được bảo vệ tương xứng, người làm nghề có nguy cơ mất đi động lực cống hiến, trong khi các ngành công nghiệp văn hóa gặp khó khăn trong quá trình phát triển chuyên nghiệp và bền vững.
Thực tế cho thấy nhiều vụ việc vi phạm nghiêm trọng đã được cơ quan chức năng phát hiện và xử lý thời gian qua.
Một trong những trường hợp điển hình là hệ thống website “Xôi Lạc TV” chuyên phát sóng lậu các trận bóng đá quốc tế. Dù nhiều lần bị chặn truy cập, hệ thống này liên tục thay đổi tên miền và đặt máy chủ ở nước ngoài để duy trì hoạt động, đồng thời thu lợi nhuận lớn từ quảng cáo nhờ lượng truy cập cao.
Tháng 2/2026, cơ quan chức năng đã khởi tố và bắt tạm giam toàn bộ đội ngũ vận hành về các hành vi xâm phạm quyền tác giả, đánh bạc, tổ chức đánh bạc và truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy.
Không chỉ lĩnh vực thể thao, điện ảnh cũng ghi nhận nhiều thiệt hại do tình trạng phát tán phim trái phép. Trong giai đoạn 2022-2025, các trang phim lậu như Fmovies và Phimmoi từng bị cơ quan chức năng và báo chí phản ánh, xử lý vì đăng tải trái phép hàng trăm bộ phim trong và ngoài nước, gây thất thoát lớn cho ngành điện ảnh và ảnh hưởng trực tiếp đến doanh thu của các nhà sản xuất.
Tình trạng vi phạm bản quyền âm nhạc cũng diễn ra dưới nhiều hình thức. Nhiều quán karaoke, nhà hàng hoặc cá nhân livestream sử dụng các ca khúc có bản quyền nhưng không xin phép hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tác quyền. Một số đơn vị khai thác nội dung trên nền tảng số còn tự ý ghi âm, ghi hình, sao chép và phát tán sản phẩm nhằm thu lợi từ quảng cáo.
Ngày 16/5/2026, Bộ Công an công bố quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự với 7 bị can trong lĩnh vực giải trí và truyền thông số. Đây được xem là đợt xử lý quy mô lớn đối với các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ trong ngành âm nhạc liên quan đến tội danh “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan” theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.
Các đơn vị bị điều tra gồm BH Media, Lululola Entertainment, 1900 Group, Mây Sài Gòn và Trung tâm Giọng ca để đời.
Nếu trước đây các hành vi vi phạm bản quyền chủ yếu xuất hiện dưới hình thức băng đĩa lậu hoặc in ấn trái phép thì hiện nay hoạt động xâm phạm đã chuyển mạnh sang môi trường số với tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi tác động rộng hơn nhiều.
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), xuất bản phẩm điện tử đang trở thành một loại hình quan trọng, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, phát triển văn hóa đọc và thúc đẩy kinh tế tri thức. Tuy nhiên, môi trường số cũng khiến các hành vi xâm phạm bản quyền và quyền sở hữu trí tuệ diễn ra nhanh hơn, khó kiểm soát hơn do tính chất ẩn danh.
Các hành vi vi phạm phổ biến hiện nay gồm sao chép trái phép sách điện tử; chia sẻ tệp PDF trên mạng xã hội, diễn đàn và các kho lưu trữ đám mây; phát tán đường dẫn tải lậu; số hóa tác phẩm in khi chưa được phép; hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng trên Internet mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền.
Từ thực tiễn này, việc bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan đối với xuất bản phẩm điện tử cần được triển khai theo hướng chủ động hơn, thay vì chỉ xử lý sau khi vi phạm xảy ra. Điều đó đòi hỏi sự kết hợp giữa các biện pháp pháp lý, giải pháp kỹ thuật, trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian, việc kiểm soát dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo cùng các chế tài xử phạt đủ sức răn đe.
Ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, cho biết thời gian gần đây Cục Bản quyền tác giả và Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) đã triển khai nhiều biện pháp đấu tranh đối với các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số.
Theo ông Trần Hoàng, quan điểm của cơ quan chức năng không chỉ dừng ở việc chặn hoặc gỡ bỏ các website phát tán nội dung vi phạm mà còn tập trung xử lý các nguồn hỗ trợ giúp những nền tảng này tồn tại và thu lợi.
Trong thời gian tới, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Công an, các nền tảng trung gian, doanh nghiệp quảng cáo và đơn vị cung cấp dịch vụ thanh toán điện tử nhằm ngăn chặn nguồn thu bất chính, hướng tới xử lý tận gốc các đường dây vận hành website lậu xuyên biên giới.
Công nghệ số đang mở ra nhiều cơ hội cho việc lan tỏa các giá trị văn hóa, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức lớn đối với công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Internet giúp nội dung tiếp cận công chúng nhanh hơn, song cũng khiến việc sao chép, chỉnh sửa và phát tán trái phép trở nên dễ dàng hơn.
Trong bối cảnh đó, bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ một tác phẩm hay một nguồn thu mà còn là bảo vệ thành quả lao động sáng tạo và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên số.
TT (tổng hợp)
.jpg "Khi sở hữu trí tuệ trở thành động lực phát triển doanh nghiệp")
