Thưởng tiền cho con - lợi trước mắt, hại dài lâu

Khi mọi công việc đều được định bằng tiền

Trong bữa cơm cuối tuần, khi cả gia đình đang quây quần, không khí đầm ấm, Hoàng Mạnh C., học sinh lớp 11, bất chợt quay sang nhắc mẹ: “Tuần trước mẹ quên đưa tiền cho con rồi đấy”.

Chị Vũ Kim H., mẹ của C., thoáng ngạc nhiên, nhẩm tính rồi đáp: “Tiền vé xe, tiền học mẹ đã chuyển khoản cho cô giáo đầy đủ rồi. Còn khoản gì mẹ quên?”.

“Tiền lau nhà tuần trước, mẹ chưa trả cho con mà”, C. nói.

Nụ cười trên gương mặt chị H. chợt khựng lại. Tâm trạng đang vui bỗng lắng xuống. Chính chị là người khởi xướng việc trả tiền cho con khi làm việc nhà, coi đó như một động lực để con chủ động, chăm chỉ hơn. Thế nhưng, khoảnh khắc bị “đòi công” ngay trên mâm cơm gia đình khiến chị chợt nhận ra sự sòng phẳng quá mức ấy đang âm thầm làm thay đổi cách con nhìn nhận về trách nhiệm và tình cảm trong chính ngôi nhà của mình.

Với anh Trần Văn M., phụ huynh có con học lớp 5, tiền gắn với thành tích học tập. “Mỗi điểm 10 là 10.000 đồng, cuối kỳ tổng kết được bao nhiêu thì bố sẽ đưa. Nhờ vậy, cháu chịu khó học hơn hẳn”, anh M. chia sẻ.

Theo anh, trong bối cảnh con tiếp xúc sớm với công nghệ, trò chơi, việc dùng tiền để “giữ con ở bàn học” là giải pháp thực tế.

Với gia đình chị Phạm Thị D., mỗi bữa ăn của cậu quý tử lớp 5 tuổi là một lần “định giá” quy ra bim bim, bộ đồ chơi siêu nhân, lego... Chị D thừa nhận việc thưởng tiền cho con xuất phát từ sự bất lực. Mỗi bữa ăn là một cuộc chiến, dỗ dành không được, quát mắng cũng không xong. Có hôm mất mấy tiếng đồng hồ, bát cháo hâm đi hâm lại đến vữa mà không xong.

"Từ ngày treo thưởng nếu ăn hết sẽ được thưởng các thứ cháu muốn hiệu quả hơn hẳn, đỡ mất thời gian, công sức, nhẹ cả người", chị D. chia sẻ.

Những câu chuyện trên khá phổ biến phản ánh một thực tế khi lời khuyên, sự kiên nhẫn hay nêu gương không phát huy tác dụng ngay lập tức, tiền trở thành “đòn bẩy” hiệu quả. Phần thưởng cụ thể, nhìn thấy được giúp trẻ hành động nhanh, đúng theo mong muốn của người lớn.

Không thể phủ nhận ở thời điểm trước mắt, những “thỏa thuận” này mang lại hiệu quả rõ rệt. Trẻ làm việc nhanh hơn, ít chống đối hơn. Cha mẹ giảm áp lực về công sức, thời gian, không khí gia đình bớt căng thẳng. Trong nhịp sống bận rộn, phần thưởng vật chất trở thành lựa chọn tiện lợi, dễ áp dụng và cho kết quả ngay.

Đừng biến con thành người thực dụng

Thưởng tiền cho con trong các hoạt động học tập, sinh hoạt hàng ngày là “một lối tắt nguy hiểm”. Đây là nhận định của ông Trần Hữu Độ, Hội Khoa học và Tâm lý giáo dục Hải Phòng.

Theo ông Độ, trẻ được thưởng vật chất thường xuyên có xu hướng giảm hứng thú với chính hoạt động đó khi phần thưởng bị rút đi. Trẻ không còn hỏi “việc này có cần thiết không”, mà sẽ hỏi “con được gì”. Đây là sự đánh tráo ý nghĩa, động lực, rất đáng lo ngại”.

Ở góc độ giáo dục, trẻ học vì tiền sẽ học rất tốt khi phần thưởng đủ lớn, nhưng lại dễ bỏ cuộc khi gặp thất bại. Các em thiếu khả năng chịu đựng áp lực và thiếu kỹ năng tự vượt khó - điều mà giáo dục hiện đại đặc biệt coi trọng.

Điểm số vốn chỉ là công cụ đánh giá quá trình học tập, nhưng khi bị gắn chặt với tiền bạc, nó dễ biến thành mục tiêu duy nhất. “Học để lấy tiền, không phải học để hiểu biết - đó là sự lệch chuẩn nguy hiểm", ông Độ nói.

Một hệ lụy khác được bà Đặng Thúy Liên, nguyên Phó chủ tịch Hội Cựu giáo chức thành phố Hải Phòng chỉ ra là sự “thương mại hóa” các mối quan hệ trong gia đình.

“Khi trẻ quen với việc làm gì cũng có giá, các mối quan hệ tình cảm dễ bị quy đổi. Trẻ có thể mặc cả với cha mẹ, tính toán lợi ích trong cả những hành vi mang tính đạo đức”, bà Liên cảnh báo.

Theo bà Liên, đây là nền tảng hình thành tư duy thực dụng sớm. Trẻ lớn lên có thể giỏi thương lượng, nhưng lại thiếu sự sẻ chia vô điều kiện, thiếu tinh thần trách nhiệm tự thân với gia đình và cộng đồng.

Thưởng tiền không sai nhưng đặt tiền sai chỗ trong giáo dục sẽ gây tác dụng ngược. Thưởng tiền cho những hành vi vốn là bổn phận thường ngày như ăn uống, học tập, giúp đỡ gia đình khiến trẻ khó phân biệt đâu là trách nhiệm, đâu là sự lựa chọn vì lợi ích cá nhân.

Ông Trần Hữu Độ khẳng định giáo dục là quá trình dài hơi, không thể dùng lối tắt. Điều quan trọng nhất cha mẹ cần dạy con không phải là làm gì để được thưởng, mà là vì sao cần làm điều đúng ngay cả khi không có phần thưởng. Thưởng tiền cho con có thể giải quyết vấn đề trước mắt, nhưng cái giá phải trả có thể là hình thành lối sống theo điều kiện, thiếu động lực nội tại và khó xây dựng hệ giá trị bền vững.