Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia, cần tạo giá trị mới

Sáng 20/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035 (tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình mục tiêu quốc gia).

Đồng chí Lê Ngọc Châu, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng cùng các đại biểu dự phiên thảo luận ở hội trường.

Phát biểu thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Thành ủy, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách thành phố Hải Phòng chỉ ra 2 vấn đề cần xem xét về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia.

Thứ nhất, cần xác lập ngay từ đầu thước đo về giá trị gia tăng của chính việc tích hợp 4 chương trình.

Theo đại biểu, dự thảo đã xác định nguyên tắc bảo đảm không thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu tiên của 4 chương trình trước khi tích hợp. Tổng nguồn lực đã được Quốc hội quyết nghị cho 4 chương trình là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương 345.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, bảo toàn những gì đã có mới là điều kiện cần; tích hợp phải tạo ra một giá trị mới thì mới đạt được mục đích của việc tích hợp.

Nếu trước đây 4 chương trình có nhiều đầu mối, nhiều quy trình, một số nhiệm vụ giao thoa và nguồn lực bị phân tán, thì sau khi tích hợp, phải đo được cụ thể: Đầu mối giảm bao nhiêu? Thủ tục giảm như thế nào? Thời gian từ phân bổ nguồn lực đến thực hiện nhiệm vụ có được rút ngắn không? Những nội dung trùng lặp được xử lý ra sao? Đặc biệt, cần quan tâm khả năng phối hợp nguồn lực để giải quyết một vấn đề phát triển có thực sự tốt hơn trước hay không?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nêu ví dụ, trên cùng một địa bàn khó khăn, người dân đồng thời có nhu cầu về sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa và hạ tầng thiết yếu. Nếu trước đây những nhu cầu đó được giải quyết qua nhiều chương trình khác nhau, thì ưu điểm của mô hình mới phải là khả năng nhìn một địa bàn như một chỉnh thể, nhìn một người dân, một hộ gia đình trong tổng thể các nhu cầu phát triển, thay vì tiếp tục chia cắt theo từng chương trình, từng nguồn vốn.

Tờ trình đã đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung, theo dõi đồng bộ mục tiêu, nguồn lực, dự án, tiến độ, giải ngân, đối tượng thụ hưởng và sản phẩm đầu ra. Đây là nền tảng rất quan trọng.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị Chính phủ nghiên cứu bổ sung vào khung đánh giá một nhóm chỉ tiêu riêng về hiệu quả tích hợp bởi nếu cuối giai đoạn chỉ đánh giá từng mục tiêu văn hóa, giáo dục, y tế, nông thôn mới và giảm nghèo thì về bản chất vẫn đang đánh giá 4 chương trình cũ trong một tên gọi mới.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga lưu ý liệu sau khi tích hợp, cùng một nguồn lực đó có được sử dụng hiệu quả hơn hay không? Đây chính là căn cứ quan trọng để đánh giá tính đúng đắn của quyết định mà Quốc hội đang xem xét.

Vấn đề thứ hai được đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh là khi chuyển sang quản lý theo kết quả, cần chuyển trọng tâm từ đánh giá sản phẩm đầu ra sang đánh giá sự thay đổi thực tế trong đời sống người dân.

Đại biểu rất đồng tình với định hướng của Chính phủ là chuyển mạnh từ quản lý theo quy trình, thủ tục sang quản lý theo kết quả. Dự kiến nghị quyết của Chính phủ đã thiết kế khung đánh giá, xếp loại kết quả và thực hiện đánh giá hằng năm, giữa kỳ, cuối kỳ. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ “sản phẩm đầu ra” và “kết quả cuối cùng”.

Một ngôi trường được xây dựng, một trạm y tế được nâng cấp, một thiết chế văn hóa được đầu tư, một mô hình sinh kế được hỗ trợ - đó là những sản phẩm cần thiết nhưng hoàn thành sản phẩm chưa đồng nghĩa với hoàn thành mục tiêu phát triển.

Một trường học được xây xong nhưng chất lượng học tập không được cải thiện thì mục tiêu giáo dục chưa thể coi là hoàn thành.

Một trạm y tế được đầu tư đầy đủ nhưng người dân vẫn khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu thì mục tiêu y tế chưa đạt được đầy đủ.

Một hộ nghèo được hỗ trợ mô hình sinh kế nhưng sau khi kết thúc hỗ trợ lại tái nghèo thì không thể coi đó là kết quả giảm nghèo bền vững.

Một thiết chế văn hóa được xây dựng nhưng ít người sử dụng thì giá trị xã hội của khoản đầu tư cũng cần được xem xét.

Do đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị hệ thống đánh giá của chương trình được thiết kế theo hai tầng. Tầng thứ nhất là sản phẩm đầu ra: công trình, thiết bị, số lượng người được hỗ trợ, tiến độ, giải ngân và các sản phẩm cụ thể.

Tầng thứ hai, quan trọng hơn, là kết quả và tác động: thu nhập của người dân có tăng bền vững không; khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và văn hóa có được cải thiện không; chất lượng nguồn nhân lực có tăng không; khoảng cách phát triển giữa các vùng có được thu hẹp không; chất lượng cuộc sống của người dân thay đổi như thế nào.

Chính hồ sơ của Chính phủ đã đặt ra yêu cầu hệ thống dữ liệu phải theo dõi được mức độ tiếp cận, mức độ thụ hưởng và sự thay đổi thực tế về thu nhập, việc làm, giáo dục, y tế, văn hóa và chất lượng cuộc sống. Tinh thần này cần được cụ thể hóa thành phương pháp đánh giá xuyên suốt chương trình.

"Cuối cùng, mục tiêu của chương trình không phải là hoàn thành bao nhiêu dự án, mà là những dự án ấy làm thay đổi cuộc sống người dân như thế nào. Việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia lần này không chỉ là một giải pháp kỹ thuật để giảm đầu mối quản lý, mà có thể trở thành một bước đổi mới đáng kể về phương thức quản trị các chương trình mục tiêu quốc gia", đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga cho biết.

Đại biểu đề nghị đánh giá 1 chương trình có thực sự hiệu quả hơn 4 chương trình riêng biệt hay không, hiệu quả đó có chuyển hóa thành những thay đổi thực chất trong đời sống người dân hay không?

Nếu trả lời được 2 câu hỏi này bằng những kết quả có thể đo lường và kiểm chứng thì việc tích hợp mới thực sự đạt được mục tiêu. Tích hợp không chỉ để quản lý thuận lợi hơn, mà quan trọng hơn là để mỗi đồng ngân sách tạo ra nhiều giá trị phát triển hơn và người dân được thụ hưởng tốt hơn.