Việc nuôi con nuôi thể hiện tính nhân đạo sâu sắc, tình yêu thương, tinh thần, trách nhiệm và mối quan hệ tương thân, tương ái, giúp đỡ lẫn nhau giữa con người với con người; là biện pháp tích cực giúp đỡ trẻ em không nơi nương tựa có mái ấm gia đình, được chăm sóc và phát triển trong điều kiện tốt nhất. Đồng thời, việc nuôi con nuôi còn giảm được gánh nặng về tài chính, kinh tế đối với Nhà nước trong việc chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.
Điều 23 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 quy định đối với việc nhận nuôi con nuôi trong nước thì 6 tháng/lần trong thời hạn 3 năm, kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi có trách nhiệm thông báo cho UBND cấp xã nơi họ thường trú về tình trạng sức khỏe, thể chất, tinh thần, sự hòa nhập của con nuôi với cha mẹ nuôi, gia đình, cộng đồng; UBND cấp xã nơi cha mẹ nuôi thường trú có trách nhiệm kiểm tra, theo dõi tình hình thực hiện việc nuôi con nuôi.
Quy định của pháp luật nêu trên thể hiện tính nhân văn sâu sắc với mục tiêu nhằm bảo vệ trẻ em, bảo đảm trẻ em được sống trong môi trường gia đình không bị bạo hành hoặc ngược đãi. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này trên thực tiễn lại chưa khả thi. Theo kết quả kiểm tra năm 2019 của Cục Con nuôi, Bộ Tư pháp, đối với 289 hồ sơ đăng ký nuôi con nuôi trong nước tại 6 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (Sơn La, Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Quảng Nam), có đến 181/289 hồ sơ không có báo cáo tình hình phát triển của trẻ em được cho làm con nuôi (chiếm tỷ lệ 62,6%). Từ đó có thể thấy, phần lớn cha mẹ nuôi sau khi nhận con nuôi chưa thực hiện nghĩa vụ này theo quy định của pháp luật.
Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng trên là do ý thức chấp hành pháp luật của người dân chưa cao. Hiện nay chưa có chế tài quy định đối với việc cha mẹ nuôi không thực hiện trách nhiệm thông báo. Hiện Nghị định số 110/2013/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư pháp, hôn nhân và gia đình, thi hành án dân sự, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã chưa quy định mức xử phạt đối với hành vi không thực hiện nghĩa vụ này của cha, mẹ nuôi.
Điều đáng nói, quy định về việc thông báo tình hình phát triển của con nuôi có yếu tố nước ngoài được quy định tại Điều 39 Luật Nuôi con nuôi áp dụng đối với cha, mẹ nuôi là người nước ngoài được thực thi hiệu quả cao. Định kỳ 6 tháng/lần trong 3 năm đầu, cha mẹ nuôi người nước ngoài gửi báo cáo tình hình phát triển của trẻ cho Cục Con nuôi, Bộ Tư pháp. Trong báo cáo này, họ cung cấp các thông tin toàn diện về trẻ em như chiều cao, cân nặng, tình hình sức khỏe, mức độ hòa nhập của trẻ với gia đình cha mẹ nuôi và kèm theo báo cáo là hình ảnh con của họ.
Trong thời gian tới, bất cập nêu trên cần được nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung kịp thời để tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý nuôi con nuôi đúng quy định, tránh tình trạng lạm dụng việc nhận nuôi con nuôi vì những mục đích phi nhân đạo khác.
Hà Châu
