Việc xác định người mất năng lực hành vi dân sự: Vướng mắc trong giám định pháp y

Ảnh minh họa

Đầu năm 2019, cụ Nguyễn Thị Minh Lai ở tổ dân phố E5, phường Cát Bi (quận Hải An) dự định bán nhà, chuyển đến nơi khác sinh sống. Tuy nhiên, cụ không thực hiện giao dịch chuyển nhượng nhà đất cho bên mua bởi chồng mất không để lại di chúc, trong khi gia đình có một người con bị bệnh tâm thần. Con gái cụ Lai tên là Nguyễn Thị Minh L., sinh năm 1959, khi lên 6 tuổi bị mảnh bom bắn vào đầu, gây liệt nửa người, sau đó biến chứng thành bệnh tâm thần, bà mất toàn bộ nhận thức và không đi lại được. Bà L. được chính quyền địa phương cấp giấy chứng nhận khuyết tật với mức độ khuyết tật đặc biệt nặng. Khi cần bán nhà, gia đình mới biết, bà L. cần được Tòa án tuyên là mất năng lực hành vi dân sự để có người giám hộ thực hiện các giao dịch dân sự liên quan. Tuy nhiên, đơn vị thực hiện giám định pháp y tâm thần lại ở thành phố Hà Nội. Cụ Lai cho biết: Mấy chục năm qua, con tôi nằm liệt một chỗ, không nhận thức được, không đi đâu ra khỏi nhà. Nếu phải đưa con đi Hà Nội giám định thực sự khó khăn cho gia đình, trong khi giấy chứng nhận khuyết tật ghi rất rõ bị khuyết tật đặc biệt nặng.

Cũng do không có điều kiện đưa con đi giám định pháp y tâm thần tại Hà Nội mà ngày 14-8 vừa qua, sau gần 3 tháng gửi đơn đến TAND quận Hải An yêu cầu tuyên mất năng lực hành vi dân sự đối với hai người con, bà Đào Thị Tâm ở tổ dân phố Đ3 phường Cát Bi phải rút đơn. Được biết, gia đình bà là hộ nghèo nhiều năm, có 2 người con đều bị bệnh tâm thần đặc biệt nặng. Chồng bà và người con lớn mất sớm. Hiện, bà nuôi 1 người con bệnh tâm thần tại nhà, người còn lại đang ở Trung tâm điều dưỡng người tâm thần của thành phố. Đến nay, khi tuổi cao, bà Tâm dự định làm thủ tục tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự cho con để thực hiện được các giao dịch dân sự theo quy định của pháp luật, tìm người giám hộ hợp pháp chăm sóc con khi bà mất. Tuy nhiên, với việc đưa hai người con tâm thần lên Hà Nội, cộng các chi phí giám định, bà không thể thực hiện được ý định này. Và nỗi lo về người chăm sóc các con vẫn canh cánh trong lòng bà.

Cần hỗ trợ các trường hợp đặc biệt

Thực tế, số người bị bệnh tâm thần, người bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự trong xã hội không ít. Song, nhiều gia đình không làm thủ tục tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự cho người đó do nhận thức pháp luật hoặc không có điều kiện như nêu trên. Nhiều người cho rằng chỉ cần giấy chứng nhận khuyết tật ghi bị bệnh tâm thần là đủ điều kiện để người thân giám hộ trong các thủ tục pháp lý liên quan.

Luật sư Nguyễn Thị Thùy, Văn phòng luật sư Lam Sơn cho biết: Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, chỉ khi Tòa án tuyên bố một người mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự thì luật pháp mới công nhận người đó mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự. Và việc Tòa án tuyên một người có mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự hay không đòi hỏi phải có kết luận giám định của Tổ chức Pháp y tâm thần Trung ương hoặc khu vực. Do đó, người dân cần yêu cầu TAND cấp quận, huyện ra quyết định trưng cầu giám định pháp y tâm thần đối với người bệnh làm căn cứ để Tòa án tuyên một người mất năng lực hành vi dân sự.

Về việc này, Chánh án TAND quận Hải An Nguyễn Văn Mạnh thông tin: Tại TAND quận Hải An, mỗi năm chỉ tiếp nhận 1 - 2 trường hợp đề nghị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự đối với cá nhân. Tuy nhiên, khi được Tòa án giải thích về việc cần tiến hành thủ tục giám định pháp y tâm thần trên Hà Nội, nhiều người rút đơn do không có điều kiện hoặc ngại thủ tục phức tạp. Để tạo điều kiện cho người dân, Trung tâm giám định pháp y Trung ương nên có những quy định mở rộng việc giám định tại nhà đối với các trường hợp bị bệnh tâm thần đặc biệt nặng, có giấy chứng nhận khuyết tật của địa phương.

Theo thống kê của TAND thành phố, mỗi năm TAND các quận, huyện trên địa bàn thụ lý và giải quyết từ 5 đến 6 trường hợp tuyên mất năng lực hành vi dân sự theo yêu cầu của người dân. Con số này quá ít so với số người mắc bệnh tâm thần ngày càng gia tăng trên địa bàn thành phố. Trung tâm trợ giúp pháp lý, Hội Luật gia thành phố, chính quyền địa phương tăng cường tuyên truyền để người dân nắm và hiểu được thủ tục, tầm quan trọng khi tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự, bảo đảm quyền lợi của những người liên quan.  

Hiện nay, Bệnh viện Tâm thần Hải Phòng điều trị cho trên 8000 người bệnh. Trung tâm Điều dưỡng người tâm thần thành phố nuôi dưỡng, chăm sóc và phục hồi chức năng cho 360 người bệnh thuộc đối tượng khuyết tật nặng, chủ yếu là bệnh tâm thần phân liệt.