Nghe là biết ấy chính Hải Phòng...

Nhưng "Bến cảng quê hương tôi" của nhạc sĩ Hồ Bắc và "Chiều trên bến cảng" của nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn là những ca khúc khá thú vị khi viết về một địa danh cụ thể là Hải Phòng nhưng không hề nhắc đến Hải Phòng.

Nhạc sĩ Hồ Bắc (1930 - 2021) quê tỉnh Bắc Ninh, một trong những chiếc nôi của âm nhạc dân gian nổi tiếng vùng Đồng bằng Bắc bộ. Theo tài liệu được nhạc sĩ Trương Quang Lục sưu tầm, khi đang học cấp 3, Hồ Bắc đã có những sáng tác đầu tiên. Đến năm 1949, khi vào bộ đội, Hồ Bắc bắt đầu có những sáng tác gây được chú ý, nổi tiếng là "Làng tôi" và "Anh sẽ về". Bằng tài hoa, người nhạc sĩ ấy đã viết toàn bộ ca từ không hề có một chữ Hải Phòng nhưng hát về "Bến cảng quê hương tôi" nghĩa là hát về thành phố Hoa Phượng Đỏ.

"Bến cảng quê hương tôi" được nhạc sĩ Hồ Bắc sáng tác vào năm 1970 - giai đoạn Hải Phòng là trọng điểm bắn phá của máy bay, tàu chiến Mỹ. Khi đó, cuộc kháng chiến chống Mỹ đang trong giai đoạn leo thang khốc liệt và Cảng Hải Phòng là nơi trung chuyển của những chuyến hàng gồm vũ khí, lương thực cho tiền tuyến lớn miền Nam.

Toàn bộ bài hát chỉ có hai con người xuất hiện, đó là cô gái lái xe và anh công nhân, song vẫn miêu tả được sự hối hả, nhộn nhịp của một bến cảng trọng điểm của toàn miền Bắc trong thời kháng chiến. Ở nơi đó, dù bị ném bom, bị bắn phá, bị rải mìn, quân và dân ta vẫn kiên cường đánh trả để hoàn thành nhiệm vụ đón những chuyến hàng bè bạn từ xa xôi và đưa những chuyến hàng Việt Nam gửi đi muôn nơi.

Chỉ trong hai ngày, bên chiếc bàn nhỏ và ánh điện chập chờn, "Bến cảng quê hương tôi" ra đời với nhịp điệu gấp gáp, tươi vui và thúc giục: "Tuổi thanh xuân thiết tha với bến cảng/ Ta chiến đấu nơi đây bao ngày đêm/ Nghe sóng vỗ mênh mang khi triều lên/ Ta bám biển, ta bám tàu/ Cho những con tàu mau rời sang bến mới/ Cho những chuyến hàng lên đường đi đánh Mỹ…".

Bài hát được phổ biến, không chỉ khiến người dân đất Cảng tự hào bởi sự kiên cường trong chiến đấu, hăng say trong lao động mà còn mang ý nghĩa rộng hơn là cổ vũ rất lớn đối với nhân dân và chiến sĩ ở khắp các chiến trường. Bài hát là 1 trong những ca khúc hay nhất về ngành Giao thông vận tải và nằm trong số các tác phẩm xuất sắc giúp nhạc sĩ Hồ Bắc được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1 năm 2001.

Sau khi "Bến cảng quê hương tôi" ra đời, thêm một ca khúc viết về Hải Phòng nhưng không hề nhắc tới Hải Phòng. Đó là "Chiều trên bến cảng", được nhạc sĩ người Hà Nội - Nguyễn Đức Toàn sáng tác vào mùa Hè năm 1978. Với những ca từ da diết, tình cảm: "Một chiều mùa Hè, gặp nhau trên bến cảng/ Ta chia tay nhau trong lòng bao lưu luyến…", bài hát kể chuyện Hải Phòng đang trong giai đoạn tái thiết sau chiến tranh, những con tàu hú còi chào tạm biệt những con người ở lại dựng xây thành phố Cảng.

Cho đến bây giờ, đã 56 năm được phổ biến, "Chiều trên bến cảng" vẫn luôn là một trong những ca khúc được khán thính giả yêu mến. "Chiều trên bến cảng" có sức sống bền bỉ, không bởi những ca từ mộc mạc nhưng không kém phần lãng mạn mà tổng thể bài hát như một bức tranh sống động miêu tả khí thế hăng say của những con người đất Cảng Anh dũng, kiên cường. Ca khúc là một trong những sáng tác giúp nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000.

Dù không sinh ra tại thành phố Cảng Hải Phòng, nhưng các nhạc sĩ đã tặng Hải Phòng món quà vô giá, để đến ngày nay, các ca khúc này đã đi cùng năm tháng và được khán thính giả ghi nhận, yêu mến.