Phát huy vai trò 'gốc rễ' của cấp cơ sở trong giữ gìn di sản

Di sản sống trong lòng cộng đồng

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phường Trần Hưng Đạo trở thành nơi bảo lưu trọn vẹn quần thể di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc. Đây là vùng đất “địa linh nhân kiệt” gắn với Hào khí Đông A, với Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Tam tổ Trúc Lâm… được UNESCO ghi danh.

Thực tiễn tại phường Trần Hưng Đạo cho thấy, chính quyền cơ sở đã xác định rất rõ vai trò chủ thể tại chỗ trong bảo tồn. Không đứng ngoài di sản, phường trực tiếp tham gia quản lý không gian, phối hợp tu bổ di tích, tổ chức lễ hội, giữ gìn cảnh quan và môi trường. Các nghi lễ truyền thống trong lễ hội Côn Sơn - Kiếp Bạc được trao cho cộng đồng địa phương thực hành, vừa bảo đảm tính nguyên gốc, vừa nuôi dưỡng sự gắn bó của người dân với di sản.

Ông Nguyễn Minh Thắng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Trần Hưng Đạo chia sẻ: “Nếu coi di sản chỉ là tài sản để khai thác du lịch thì sẽ rất dễ làm tổn thương di sản. Chúng tôi xác định người dân phải là lực lượng bảo vệ đầu tiên, là người hưởng lợi chính từ giá trị văn hóa - lịch sử ấy. Khi người dân thấy mình là một phần của di sản, họ sẽ tự giác giữ gìn”.

Với phương châm đó, phường chú trọng tuyên truyền, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ; đưa nội dung lịch sử Côn Sơn - Kiếp Bạc vào sinh hoạt khu dân cư, trường học; vận động nhân dân tham gia giữ gìn vệ sinh môi trường, trật tự trong mùa lễ hội. Không ít hộ dân quanh khu di tích đã chuyển đổi sinh kế theo hướng dịch vụ văn hóa - du lịch, từ đó tạo ra mối liên kết hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Tại xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, nơi tọa lạc đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm, những năm gần đây, chính quyền và nhân dân địa phương thường xuyên trùng tu, tôn tạo đền thờ, gìn giữ hệ thống câu đối, đại tự, cuốn thư mang phong cách nghệ thuật triều Nguyễn; bảo tồn pho tượng Trạng Trình được tạc năm 1991 – một hiện vật giàu giá trị thẩm mỹ và tinh thần.

Theo ông Nguyễn Văn Tái, Trưởng Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt đền thờ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, người dân ở đây coi việc chăm sóc đền thờ như việc nhà. Không ai bảo ai, mỗi dịp lễ tiết họ đều tự giác tham gia quét dọn, chuẩn bị nghi lễ. Đây không chỉ là điểm tham quan mà là nơi dạy con cháu về đạo học, về nhân cách làm người.

Chính quyền xã xác định rõ vai trò “bà đỡ” cho cộng đồng, vừa làm cầu nối với cấp trên để tranh thủ nguồn lực đầu tư, vừa tạo điều kiện để người dân tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo tồn. Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm vì thế không bị “đóng khung” như một di tích tĩnh, mà trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, giáo dục truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo cho thế hệ trẻ.

Chính quyền cơ sở - “then chốt” trong bảo tồn và phát huy di sản

Thực tiễn bảo tồn di tích, di sản văn hóa trên địa bàn Hải Phòng cho thấy vai trò của chính quyền địa phương là yếu tố then chốt quyết định sự bền vững. Chính quyền cơ sở là cấp gần dân nhất, hiểu rõ nhất lịch sử, phong tục, tâm thức cộng đồng; đồng thời cũng là nơi xử lý những va chạm giữa bảo tồn và phát triển.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, không ít địa phương vẫn lúng túng trong phát huy giá trị di sản. Một số nơi còn coi bảo tồn là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa; việc xã hội hóa chưa bài bản; sản phẩm du lịch văn hóa còn nghèo nàn, chưa tạo được giá trị gia tăng cao.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố, muốn di tích phát huy giá trị bền vững, chính quyền địa phương phải chủ động xây dựng sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng, tránh trùng lặp, thương mại hóa lễ hội. Địa phương cần coi cộng đồng là trung tâm của mọi chính sách bảo tồn. Chính quyền không làm thay người dân, mà tạo khung pháp lý, hỗ trợ kỹ thuật, định hướng phát triển để người dân trực tiếp tham gia. Việc đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng làm du lịch cộng đồng, truyền thông văn hóa, quản lý lễ hội cho cư dân tại chỗ cần được chú trọng hơn.

Di sản không đứng riêng lẻ trong một đơn vị hành chính. Việc kết nối giữa các di tích, di sản sẽ giúp mở rộng không gian phát huy giá trị di sản, tránh tình trạng “đóng khung” trong phạm vi hẹp.

Theo ông Đoàn Phụng Trinh, Chủ tịch UBND xã Nguyễn Bỉnh Khiêm, để di sản phát huy giá trị, địa phương sẽ đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý và quảng bá di sản; tập trung đào tạo nguồn nhân lực phục vụ tốt công tác quản lý di tích cũng như góp phần phát triển du lịch, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Bài học từ phường Trần Hưng Đạo và xã Nguyễn Bỉnh Khiêm cho thấy, con đường bảo tồn di sản không nằm ở những khẩu hiệu lớn, mà bắt đầu từ những việc rất cụ thể ở cơ sở - nơi di sản hiện hữu và được trao truyền qua từng thế hệ.