Giữ hồn điệu chầu văn thời Trần

Âm vang hào khí nhà Trần

Trong Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc - mùa thu 2026, bên cạnh các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa hấp dẫn, các canh hầu đồng luôn chiếm được sự quan tâm đặc biệt của nhân dân và du khách thập phương. Mỗi buổi hầu tại đây đều trở thành một không gian diễn xướng lịch sử sống động, nơi âm nhạc trở thành nhịp cầu nối quá khứ oanh liệt với hiện tại.

Anh Lê Văn Quý ở phường Trần Hưng Đạo (Hải Phòng) có hơn 20 năm gắn bó với ngón đàn, tiếng hát nơi cửa Thánh Kiếp Bạc cho biết âm nhạc tâm linh, hát văn nhà Trần không thuần túy là âm nhạc thưởng thức hay phục vụ tín ngưỡng thông thường.

“Đạo Trần sở hữu hệ thống thanh âm mang đậm màu sắc võ trị, khí phách. Khác với đạo Mẫu, hát văn nhà Trần chủ yếu dùng lối hát Sai, giống như bản hịch tướng sĩ truyền cho quân sĩ, tạo nên cái uy dũng của tướng ra trận, thúc giục lòng quân. Lời văn phải bạt vía, chuẩn mực để phục vụ các giá hầu sát khí, trừ tà, lấy huyết", anh Quý nói.

Nghệ thuật hát văn đền Kiếp Bạc đòi hỏi người cung văn sự biến hóa kỳ diệu về tốc độ và cao độ. Khi người hầu đồng thực hiện các động tác thượng đồng, xiên lình, đai thượng, nhịp phách dưới chiếu hầu phải dồn dập, gắt gao như tiếng trống trận thúc ngoài chiến trường. Nhưng đằng sau sự dữ dội, sát khí ấy, tiếng đàn nguyệt và lời ca vẫn phải giữ trọn cái sang trọng, chuẩn mực của nghệ thuật cổ truyền.

Để đạt đến độ "ngấm", người làm nghề không chỉ học ngón đàn từ các thế hệ tiền nhân truyền miệng mà còn phải tự mình tìm tòi, đọc sách, lọc bỏ những lời văn sai lệch hay hiện tượng "tam sao thất bản" lọt vào qua thời gian.

Bao năm qua, nhiều người vẫn lầm tưởng trên chiếu hầu, hào quang duy nhất thuộc về những cô đồng lung linh lụa vóc. Thế nhưng, đối với những người gắn bó với chiếu văn Kiếp Bạc, họ luôn tự hào bởi những câu hát đầy khí phách của nhà Trần thuở nào.

“Nếu cô đồng là ngai để Thánh ngự, thì cung văn chính là sứ giả mời Thánh về ngai. Chúng tôi dâng lời ca tiếng hát để ôn lại lịch sử hào hùng, truyền lại tinh thần đoàn kết, yêu nước cho thế hệ sau. Mỗi lần cất tiếng hát ở Kiếp Bạc, cảm xúc tự hào trong tôi lại trào dâng khó tả”, anh Phạm Hữu Quyền ở phường Trần Hưng Đạo với hơn 20 năm hát chầu văn tại đền Kiếp Bạc chia sẻ.

Nối nhịp qua những thế hệ

Sức sống của điệu hát chầu văn đền Kiếp Bạc không chỉ kết tinh từ bề dày kinh nghiệm của những người thợ nghề gạo cội như anh Lê Văn Quý hay anh Phạm Hữu Quyền, mà còn đang đơm hoa kết trái ở những gương mặt trẻ - những người mang trong mình khát vọng tiếp nối căn duyên.

Anh Nguyễn Văn Kiên (Bắc Ninh) là một minh chứng tiêu biểu cho dòng chảy tiếp nối ấy. Bước vào nghề với tư cách một người trẻ, nhưng vốn cổ và chiều sâu cảm xúc trong từng câu hát của anh đã khiến không ít bách gia trăm họ khi về bái yết đền Kiếp Bạc phải ngỡ ngàng. Với anh, cất tiếng đàn là một sứ mệnh thiêng liêng.

Nhớ lại kỷ niệm lần đầu tiên cầm phách tại Lễ hội mùa thu đền Kiếp Bạc, anh Kiên cho biết: “Lúc bước lên chiếu hát giữa không gian linh thiêng ngạt ngào mùi hương trầm và khí thế uy nghiêm, tay tôi cầm phách mà rung lên vì hồi hộp. Thế nhưng, ngay khi ngón tay bấm vào phím đàn nguyệt, cất lên những lời ca đầu tiên ca ngợi uy linh Đức Thánh Trần, mọi sự lo lắng hoàn toàn biến mất, nhường chỗ cho sự nhập tâm kỳ diệu”.

Du khách đến đền không chỉ để tham quan, chiêm bái, mà còn được tìm lại hồn cốt âm nhạc cổ. Khi xem một canh hầu tại Lễ hội Côn Sơn, Kiếp Bạc - mùa thu 2026, nghe tiếng hát chầu văn của anh Kiên, cụ Nguyễn Thị Môi (80 tuổi), du khách đến từ Hà Nội xúc động: “Nghe hát, tôi như thấy lại cái không khí chầu văn cổ ngày xưa, vừa uy nghiêm lại vừa da diết”.

Lời khen mộc mạc của vị khách tuổi "xưa nay hiếm" chính là ngọn lửa sưởi ấm, giúp những người trẻ như anh Kiên vững tin hơn trên con đường mình đã chọn.

Giờ đây, việc tiếp cận hát văn của giới trẻ đã thuận lợi hơn rất nhiều nhờ sự hỗ trợ của mạng internet và các lớp đào tạo bài bản. Tuy nhiên, những người trong nghề đều hiểu rằng: cốt lõi để giữ được khí phách chầu văn nhà Trần vẫn là cái tâm trong sáng và sự thấu cảm sâu sắc với lịch sử dân tộc. “Nghề này là nghề chọn người. Nghệ nhân trước hết phải có cái tâm trong sáng. Nếu không có tâm thì không bao giờ bền được”, anh Lê Văn Quý đúc kết.

Những người cung văn nơi đây, dù ở độ tuổi nào, là bậc cao niên kinh nghiệm hay người trẻ mới bén duyên vẫn đang ngày đêm âm thầm "nhả tơ". Ước nguyện lớn nhất của họ thật giản dị nhưng cao quý: giữ bằng được cái hồn cốt dân tộc, truyền lại trọn vẹn hào khí Đông A cho các thế hệ mai sau.