Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đề xuất quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng, phân loại theo nguy cơ và tăng cường hậu kiểm.
Sau hơn 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho công tác bảo đảm an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, chuỗi cung ứng, các mô hình kinh doanh mới và yêu cầu hội nhập quốc tế đang đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý.
Theo Bộ Y tế, một số quy định hiện hành không còn phù hợp với thực tiễn. Đáng chú ý, quy định bắt buộc tất cả thực phẩm chế biến bao gói sẵn phải đăng ký bản công bố hợp quy trước khi lưu thông trên thị trường được đánh giá là chưa phù hợp với phương thức quản lý hiện nay. Thực phẩm có chủng loại rất đa dạng, trong khi Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (CODEX) mới ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật đối với một số nhóm sản phẩm đặc thù. Vì vậy, việc áp dụng công bố hợp quy đối với toàn bộ thực phẩm chế biến bao gói sẵn là khó khả thi.
Luật hiện hành cũng chưa quy định bắt buộc các cơ sở sản xuất một số nhóm thực phẩm có nguy cơ cao áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc tiêu chuẩn tương đương. Việc phân công quản lý giữa các bộ, ngành còn thiếu thống nhất; cơ chế phối hợp phòng, chống thực phẩm giả chưa đầy đủ. Quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố sản phẩm chưa được quy định rõ, gây khó khăn cho thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Từ thực tế đó, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hướng tới đổi mới phương thức quản lý theo nguyên tắc kiểm soát nguy cơ, quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng, tăng cường hậu kiểm và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể sản xuất, kinh doanh.
Một trong những điểm đáng chú ý là chuyển từ quản lý theo từng công đoạn sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất ban đầu, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.
Ngay từ khâu sản xuất ban đầu, thực phẩm phải đáp ứng các giới hạn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các chất gây ô nhiễm theo tiêu chuẩn quốc tế. Nhiều nhóm cơ sở sản xuất phải áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc tiêu chuẩn tương đương; riêng cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiếp tục phải đáp ứng tiêu chuẩn GMP.
Dự thảo đồng thời đề xuất miễn giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đối với những cơ sở đã áp dụng đầy đủ hệ thống quản lý quốc tế. Cách tiếp cận này nhằm giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng.
Phương thức quản lý sản phẩm cũng được chuyển sang dựa trên mức độ rủi ro. Nhóm thực phẩm có nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dành cho chế độ ăn đặc biệt và sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ vẫn phải đăng ký bản công bố trước khi lưu hành. Trong khi đó, phần lớn thực phẩm thông thường chỉ cần công bố tiêu chuẩn áp dụng trước khi đưa ra thị trường và chịu sự quản lý chủ yếu thông qua hậu kiểm.
Sau khi lưu hành, sản phẩm được giám sát thông qua phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo và xử lý sự cố. Đối với thực phẩm nhập khẩu, dự thảo tiếp tục áp dụng 3 phương thức kiểm tra theo mức độ rủi ro gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm, đồng thời tạo thuận lợi hơn đối với các cơ sở đạt chuẩn quốc tế.
Cùng với đổi mới phương thức quản lý, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) chú trọng ứng dụng công nghệ và tăng trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Đây là yêu cầu cần thiết trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, hoạt động mua bán thực phẩm ngày càng đa dạng và khó kiểm soát theo phương thức truyền thống.
Một điểm mới là lần đầu dự thảo quy định trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử trong kinh doanh thực phẩm. Theo đó, các nền tảng phải kiểm soát hồ sơ pháp lý của sản phẩm trước khi cho phép kinh doanh và có thể phải chịu trách nhiệm liên đới nếu buông lỏng quản lý, gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
Dự thảo cũng đề xuất xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông. Hệ thống lưu trữ thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh và vòng đời sản phẩm từ sản xuất đến tiêu dùng; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mã QR, mã vạch và nhãn điện tử để truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm rủi ro và hỗ trợ quản lý.
Dữ liệu được kết nối với các cơ sở dữ liệu về đăng ký doanh nghiệp, xuất nhập khẩu, tiêu chuẩn chất lượng và sản xuất nông nghiệp, từng bước hình thành mạng lưới quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước. Qua đó, cơ quan quản lý có thêm công cụ theo dõi, cảnh báo và xử lý nguy cơ mất an toàn thực phẩm; đồng thời góp phần rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính.
Dự thảo cũng dành nhóm chính sách riêng cho thức ăn đường phố và các cơ sở cung cấp suất ăn tập thể. Các cơ sở phải bảo đảm điều kiện về địa điểm, nguyên liệu, phụ gia, dụng cụ chế biến và người trực tiếp kinh doanh; thực hiện lưu mẫu thực phẩm, cập nhật kiến thức chuyên môn và xây dựng phương án xử lý khi xảy ra sự cố.
Tổ chức, cá nhân kinh doanh phải lưu giữ hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu để phục vụ truy xuất; thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm và cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền tại địa phương.
UBND cấp xã được giao thêm trách nhiệm lập danh mục các cơ sở kinh doanh thực phẩm trên địa bàn; tổ chức thanh tra, kiểm tra; chủ động phòng ngừa, xử lý sự cố; tiếp nhận phản ánh của người dân và cập nhật thông tin vi phạm lên hệ thống thông tin an toàn thực phẩm quốc gia.
Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm hướng tới chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên nguy cơ, tăng cường hậu kiểm, ứng dụng công nghệ và đề cao trách nhiệm của các chủ thể trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Qua đó, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm được kỳ vọng chủ động, hiệu quả hơn, góp phần bảo vệ sức khỏe người dân, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển sản xuất sạch, bền vững và củng cố niềm tin của người tiêu dùng.
TT (theo TTXVN)
